"Friglerin Gizemli Uygarlığı"

Yapı Kredi Vedat Nedim Tör Müzesi (26/12/2007-13/04/2008)
 


Anasayfa

 

Yazılıkaya (Midas) Açıkhava Müzesi

 

Frigler'in Gizemli Uygarlığı

Aşağıdaki bilgiler Yapı Kredi Kültür Sanat A.Ş. sitesinden alınmıştır.

Yapı Kredi Vedat Nedim Tör Müzesi
26 Aralık 2007- 13 Nisan 2008
Açık olduğu saatler:
Hafta içi 10:00 – 19:00
Cts. 10:00-18:00 / Pz. 13:00 – 18:00

Basın Bildirisi:

Dünyanın İlk Frig Sergisi Vedat Nedim Tör Müzesi’nde!

Yapı Kredi Vedat Nedim Tör Müzesi, Anadolu’da köklü bir kültür yaratarak kendilerinden sonra gelen Yunan ve Roma uygarlıklarını etkileyen Frigler’i konu edinen kapsamlı bir sergiye ev sahipliği yapıyor. 26 Aralık 2007- 13 Nisan 2008 tarihleri arasında ziyaret edilebilecek serginin en önemli özelliği dünyanın ilk Frig sergisi olması.

Kazılar sonucu ortaya çıkarılan Frig eserleri, başta Ankara Anadolu Medeniyetleri Müzesi ve İstanbul Arkeoloji Müzeleri olmak üzere Eskişehir, Afyonkarahisar, Kütahya, Burdur müzelerinde ve geçtiğimiz yıllarda açılan Gordion Müzesi’nde bulunuyor. Vedat Nedim Tör Müzesi’ndeki  “Frigler” sergisi, işte tüm bu müzelerdeki birbirinden göz alıcı 275 Frig eserini bir araya getiriyor. Böylece sergi ziyaretçileri görkemli Frig dünyasında bir gezinti yapma fırsatı bulacak... Sergi boyunca tiyatro sanatçıları,  “Midas’ın Eşek Kulakları” ve “Midas’ın altın hırsı” mitolojik öykülerinden okumalar yapacak. Ayrıca serginin konseptine uygun olarak seyircilere Eskişehir Anadolu Üniversitesi Devlet Konservatuarı tarafından derlenen Frig esinli pan flüt ağırlıklı müzikler dinletilecek. 

Mitolojide Frigler
Frigler, Orta Anadolu’da (Ankara / Polatlı) Hititlerden sonra kurulup kısa sürede yayılıp güçlenen, ilginç bir uygarlık. Gerek sanat eserleri gerekse dini inanışlarında kendilerinden önceki uygarlıkların izini taşıyan Frigler, sonraki uygarlıklara esin kaynağı oldular. Büyük İskender, ünlü Gordion Düğümünü bir kılıç darbesiyle çözerek dünyanın fetih biletini sanki Frigler’den almış ve fetihlerine hızla devam etmişti. Daha sonraki dönemlerde ise Romalılar, krallıklarını tehdit eden Kartacalı Hannibal’a karşı yapılan savaşı kazanabilmek için Frig Ana Tanrıçası Magna Matar (Kybele)’ın, Sivrihisar/ Pessinus (Ballıhisar)da bulunan kült merkezinden göktaşı şeklindeki idolünü Roma’ya götürmüşler ve ana tanrıçadan yardım dilemişler ve tarihteki en büyük düşmanına karşı Roma, tanrıça Kybele sayesinde büyük bir zafer kazanıyor.

Yunan mitolojisine “Eşek Kulaklı Midas” olarak konu olan Frig Kralı Midas’ın, efsanede her tuttuğunu altın yapması kuşkusuz Frig zenginliğinin bir göstergesi. Günümüzde de yapılan bir iyilik karşısında söylenen “Tuttuğun altın olsun” deyimi bu efsaneden türemiştir. Tanrı Dionysos kendisine iyilik yapan Kral Midas’ı bu sözle ödüllendirmiş, Midas’ın öyküsü kulaktan kulağa yayılarak bugüne kadar gelmiştir. Midas’ın efsaneleri bununla sınırlı değildir. Apollon ve Marsyas arasındaki dünyanın ilk müzik yarışmasında Midas jüri olarak görev almıştır. Ancak yarışma hem Midas’a hem de a felaket getirmiştir. Tanrı Apollon, Marsyas’ın tarafını tutan Midas’ın kulaklarını eşek kulağı yaparak cezalandırmış, Marsyas ise bir ağaca asılarak derisi yüzülmüştür.

Ezber bozacak bir sergi
Efsanelerin ötesinde Frig halkı pek çok ilke imza atmıştır. Örneğin Frigler dünyada ilk mozaik yapıp mimaride kullanan bir uygarlıktır.  Sakarya Nehri’nin çakıl taşlarını kullanarak yaptıkları mozaikler Yunan ve Roma’nın göz kamaştırıcı eserlerine esin kaynağı olmuştur. Altın sim işlemeciliği, fibula (çengelli iğne); flüt ve yığma mezar dediğimiz  “tümülüsler” de ilk kez Friglerce kullanılmıştır.

Bugüne kadar Midas’ın  mezarı olarak bildiğimiz Polatlı/Gordion (Yassıhöyük)daki Frig tümülüsünün içindeki mezarın Midas’a değil, belli büyükbabası ya da babasına ait olduğu bu sergide gündeme getiriliyor.

yonca ağızlı testi

Kutsal sıvı sunu kabı. Anadolu Medeniyetleri Müzesi

 

Kibele Başı: Anadolu Medeniyetleri Müzesi’nde bulunan Kibele Başı.

 

 

 


Bugünün Frigya’sı
Frig eserlerini, barındıran Eskişehir, Afyonkarahisar ve Kütahya arasındaki üçgen, dünyanın en önemli açıkhava müzelerinden biridir. Frig Vadisi; görkemli kaya anıtları, mezar odaları, tapınakları ile geçmişe tanıklık etmekte, Midas’ın özgür ve bohem halkının kaya anıtlarına yansıyan  ruhunu hissettirmektedir.  Yıllardır sürdürülen arkeolojik kazı çalışmaları sonucu ortaya çıkarılan Frig eserleri Ankara Anadolu Medeniyetleri Müzesine getirildi, belki de dünyanın  en güzel en önemli ve grift ahşap tasarımı olan Frig masası ve mobilyaları bugünün endüstri ve sanat tasarımcıları tarafından mutlaka görülmesi gerekli eserler.
En önemli Frig Yerleşim alanları olan Eskişehir, Afyonkarahisar, Kütahya, Burdur ve Kütahya’da müzeler açılmasıyla birlikte  bölgede yapılan kazılardan çıkarılan eserler bu müzelerde toplandı. Geçtiğimiz yıllarda Friglerin başkenti Gordion’da Büyük Tümülüs’ün hemen karşına  Gordion Arkeoloji Müzesi inşa edildi. Burada hem yerleşme yerinde hem de tümülüslerde sürdürülen  kazılarda gün ışığına çıkartılan  Yassıhöyük ve yakın çevresinin yerleşim tarihine ışık tutan, çoğu  Frig eserlerinden meydana gelen çok güzel buluntular sergilemektedir .

T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü’nün işbirliği ve himayesinde açılan “Frigya” sergisinin bilimsel danışmanlığını Eskişehir Anadolu Üniversitesi Arkeoloji Bölümü Öğretim Üyesi Doç. Dr. Taciser Sivas yapıyor. Şennur Şentürk’ün koordinatörlüğünde hazırlanan sergiye kapsamlı bir sergi kitabı da eşlik ediyor. Projeye ve hazırlanan kitaba, Gordion (Yassıhöyük) Projesi başkanı Prof. Dr. Kenneth Sams,  Gordion kazısı başkanı Prof. Dr. Mary Voight, Gordion kazı ekibinde yer alan ve Frig uygarlığının çeşitli konularında uzmanlaşmış olan Prof. Dr.  Lynn E. Roller,  Prof. Dr. Elisabeth Simpson,  Dr. Oscar White Muscarella, Dr. Matt Glenndinig, Dr. Robert Henrickson, Kerkenes kazısı başkanı Dr. Geoffrey ve  Francoise Summers, Bogazköy kazı ekibinden Dr. Hermann Genz, Frig dili ve yazısı üzerine yaptığı çalışmalarıyla ünlü dilbilimci Prof. Dr. Claude Brixhe, Prof. Dr. Thomas Drew-Bear, Frig sanatının Anadoluluğu üzerine değerli çalışmalar yapan Prof. Dr. Fahri Işık,  Frig kaya anıtları ve Frig yayılım alanı üzerine çalışmalarına devam eden Dr. Taciser Sivas v e Dr. Hakan Sivas,  Ankara’daki Frig Tümülüs kazıları üzerine Prof. Dr. Numan Tuna, Dağlık Frigya Bölgesi’ndeki Frig araştırmalarının tarihçesi üzerinde çalışan Dr.  Dietrich Berndt  bilimsel yazılarıyla destek verdiler.

Frigler ve Frig Uygarlığı

Herodotos ve Strabon gibi Eskiçağ yazarlarına göre Makedonyalılar’ın komşuları olan ve Avrupa’da oturdukları sırada Brygler ya da Brigler adını taşıyan Frigler, Makedonya ve Trakya’dan Boğazlar yolu ile Anadolu’ya göç eden Trak boylarından biriydi. Genel olarak kabul edilen görüşe göre MÖ 1200 yıllarına doğru başlayan ve dalgalar halinde 400 yıl kadar süren Trak göçleri, Hitit İmparatorluğu’nun yıkılışını izleyen dönemde yoğunlaşmıştı. Son yıllarda, Troia ve Gordion (Yassıhöyük) kazılarından elde edilen arkeolojik buluntular da bu görüşü desteklemektedir. Adını Homeros’un destanlarından öğrendiğimiz Mygdon, Askanios, Otreus gibi liderlerin önderliğinde, ilkel bir aşiret düzeninde yaşamlarını sürdürdüğü anlaşılan Frigler’in Anadolu’daki ilk yüz yılları hala büyük ölçüde karanlıktır. Bununla birlikte, Eskiçağ yazarlarının verdikleri bilgilerden onların, başlangıçta Troia ve çevresini ele geçirdikleri zaman içinde Askania Gölü (İznik Gölü) kıyıları ile Sangarios (Sakarya) Nehri vadisine doğru yayıldıkları anlaşılmaktadır. Frigler, buradan güney ve doğu yönde genişleyerek Anadolu içlerine yayılmaya devam etmiştir. Gordion’da hemen Hitit yerleşmesi üzerine bulunan Erken Demir Çağı’na tarihlenen (MÖ yak.ol.1200-950) kalıntılar, ilk Frig göçmenlerinin MÖ 11. yüzyıla doğru Polatlı yakınlarındaki daha sonra başkentleri olacak olan Yassıhöyük’e ulaştıklarını ve başlangıçta basit köy düzeyinde yerleşik bir yaşamı benimsediklerini göstermektedir. Frigler’in köy düzeyindeki yaşam biçiminden siyasal örgütlü bir devlet düzenine nasıl geçtiği ve bu geçişteki aşamalar bugün için bilinmemektedir. Bununla birlikte, ilk aşamada, merkeze bağlı tek bir krallıktan çok, birçok beyliğin varlığı düşünülmelidir. Buna bağlı olarak, Gordion’un önceleri bir beylik merkezi olduğu ileri sürülebilir. Nitekim, arkeolojik kazılar Yassıhöyük’ün daha MÖ erken 9. yüzyılda kabartmalı ortostatlarla süslü binalara sahip, çevresi sur ile tahkim edilmiş bir sitadel olduğunu ortaya çıkartmıştır. Öyle anlaşılıyor ki bu dönemde Gordion giderek içinde soylu yönetici bir sınıfın yaşadığı bir yönetim merkezi olma yolundadır. Gordion’daki bu büyük inşaat projesi gelişimini sürdürerek MÖ 9. yüzyılın sonuna gelindiğinde Orta Anadolu’da kendi dönemi için eşi olmayan anıtsal planlı kralî bir yerleşmeye dönüşmüştür.
Antik batı kaynaklarında verilen bilgilere göre, Frig Devleti’nin ilk kralı, başkent Gordion’a adını vermiş olan Gordios (Gordias)’dur. Gordios, oğlu Midas’ın Frig tahtına geçtiği yıl MÖ 742 veye 738 dikkate alındığında, MÖ 8. yüzyılın ilk yarısında kral olmalıydı.
Kral Gordios’tan sonra, Frig tahtına oğlu Midas geçmiştir. Antik batı kaynaklarında daha çok efsanevi kişiliğinden söz edilen kral Midas, Assur kaynaklarında “Muşkili Mita” adı ile tarihi bir kimliğe sahiptir. Midas’ın, MÖ 8. yüzyılın 2. yarısında Orta Anadolu Platosu’nda, batı kanadını Gordion merkez olmak üzere Trak kökenli Frigler’in; doğu ve güneydoğu kanadını Muşki ve Taballer’in oluşturduğu konfederatif bir devletin kralı olduğu anlaşılmaktadır. M.J. Mellink, “Batı dünyası yani Yunanlı komşuları, krallığın Frigli yönünü, doğu dünyası yani Assur, Kuzey Suriye ve Urartulu komşuları, krallığın kendilerine daha yakın olan Muşkili yönünü tanımaktadırlar” diyerek antik batı ve doğu kaynaklarındaki Frig-Muşki, Midas-Mita ayrımına açıklık getirmeye çalışmıştır.
Arkeolojik ve epigrafik bulgulara göre, Frigler Halys’in (Kızılırmak) doğusunda Çorum, Tokat ve Kırşehir; kuzeyde Samsun; güneyde Niğde ve Konya; güneybatıda Burdur ve Elmalı Ovası; batıda Eskişehir, Afyonkarahisar ve Kütahya; kuzeybatıda Bandırma yörelerine kadar etki alanlarını genişletmişlerdi. Gerek antik batı kaynakları, gerekse arkeolojik buluntular, Frig-Batı ilişkisinin MÖ. 8. yüzyılın sonlarında yoğunluk kazandığını açıkça göstermektedir. Buna göre kral Midas, bir yandan doğu ve güneydoğu Anadolu’da Urartu, Kuzey Suriye ve Assur ile diğer yandan batıda Batı Anadolu sahilleri ve Kıta Yunanistan ile ilişkiye giren Anadolu’nun ilk Demir Çağ kralı olarak haklı bir üne sahip olmuştur.
Midas’ın ölümü hakkında Assur belgelerinde her hangi bir bilgi verilmemiştir. Buna karşılık antik batı kaynaklarında onun, Kimmerli istilâcılara karşı aldığı yenilgiye dayanamayıp boğa kanı içerek intihar ettiği bildirilmektedir. Başkent Gordion’u yağmalayıp yıkan, Midas’ın ölümüne neden olan Kimmer istilâsı için Eusebios, MÖ 696/695, S.J. Africanus ise MÖ 675-674 tarihini vermektedir. Bununla birlikte Frig-Kimmer mücadelesi ile ilgili yazılı belge olmaması ve Gordion’da son yıllarda yangın tabakasından elde edilen radyokarbon tarihine bağlı olarak büyük yangının Kimmerler’e mal edilmemesi nedeniyle babası Gordios gibi efsanevi kral Midas’ın da akibeti şimdilik tarihin sırlarla dolu sayfalarında gizlidir.
Frig yazılı belgelerinin suskunluğu karşısında Frig toplumunu ve bu toplumun yarattığı uygarlığı anlamamıza Homeros, Herodotos, Strabon, Plinius gibi Eskiçağ yazarlarının vermiş olduğu bilgiler ve arkeolojik kazılarla gün ışığına çıkan buluntular yardımcı olmaktadır.
Homeros’a göre Frigler “savaşa girmek için yanıp tutuşan” bir ulustur. Strabon, onların “barışsever”, Arrianos “ çok mutlu insanlar”, Livius “ cesaretten yoksun, korkak” olduğunu belirtir. Antik çağ dünyasında ün salan Frigler’in müzik ve dansta gösterdikleri üstün performansı ise Athenaeus şöyle anlatır: “...Frigya usulü flüt çalmayı onlar keşfetmişler ve kullanmışlardır. Bu sebepten, Yunanlılar arasında flütçülere Frigyalı isimler verirler...”. Homeros ve Herodotos, Frigya’nın, ormanlar, otlaklar, hayvan sürüleri ve toprak ürünleri bakımından zenginliğinden bahseder. Antik kaynaklara göre, hayvancılığa bağlı olarak gelişen dokumacılık Frigler için önemli bir iş koludur.
Frig yayılım sahası içinde Gordion başta olmak üzere Boğazköy, Alacahöyük, Pazarlı, Alişar, Kerkenes Dağı, Maşathöyük, Kaman-Kalehöyük, Midas Şehri (Yazılıkaya), Dorylaion (Şarhöyük) ve Daskylaion (Ergili) gibi merkezler ile Frig tümülüslerinde gerçekleştirilen arkeolojik çalışmalar sayesinde Frigler’in tarihi, arkeolojik ve kültürel kimliği her geçen gün daha da aydınanmaktadır.
Gordion’da ele geçen madeni at koşum takımları, fildişi levhalar üzerindeki avcı ve süvari betimleri, Pazarlı ve Burdur-Düver’de piyade betimli mimari kaplama levhaları Frigler’in savaşçı yönünü vurgular. Sadece Gordion’da ele geçen binlerce dokuma tezgahı ağırlığı ve ağırşaklar, tümülüslerde bulunan keten ve yünden dokuma kalıntıları Frig toplumunda gelişmiş bir tekstil iş kolunun somut kanıtlarıdır. Tümülüslerdeki ahşap masa, sehpa, iskemle gibi farklı ağaç cinslerinin birlikte kullanıldığı mobilyalar, zengin orman kaynakları nedeniyle Frigler’de marangozluk ve mobilyacılığın çok geliştiğini gösterir. Tunçtan döküm ve dövme tekniğinde yapılmış kazanlar, kepçeler, kemerler, Türk hamamlarının geleneksel göbekli taslarının atası omfaloslu (göbekli) kaseler ve günümüz çengelli iğnelerinin atası, Frigler’le birlikte Anadolu’da moda olan fibulalar, Frigler’de çok yüksek bir maden teknolojisi ve endüstrisinin varlığını kanıtlar.
Dağlık Frigya Bölgesi’ndeki kale tipi yerleşmeler ve bu yerleşmelerin çevresinde yer alan kaya anıtları ise Frigler’in geride bıraktığı en önemli mimari yapılardır. Bunlar, Frigler’in ulaştığı yüksek düzeydeki taş ve kaya işçiliğinin somut belgelerini oluşturmaktadır. Yukarı Sakarya Vadisi’nde Eskişehir, Afyonkarahisar ve Kütahya illeri arasında uzanan Dağlık Frigya Bölgesi, Frigler’in tarihleri boyunca siyasi ve kültürel açıdan en güçlü ve etkili oldukları kesimdir. Bölgenin özellikle savunmaya yönelik iskan tipine olanak sağlayan fiziki çevresi, vadilerin tabanını kaplayan alüvyonlu topraklar, zengin ormanlar ve tarımın can damarı olan akarsular nedeniyle burası Frigler için ideal bir yerleşim alanı olmuştur. Büyük bir bölümü bugün Eskişehir il sınırları içinde kalan bölgede MÖ 8.yüzyıl ile MÖ 6.yüzyılın ilk yarısı içinde birçok Frig kalesi kurulmuştur. Ayrıca, Frigler bu topraklarda adeta tek tanrı gibi taptıkları Ana Tanrıçaları Matar Kubileya için göz alabildiğince uzanan doğayı sayısız denebilecek ama hep berekete, bolluğa yönelik eylemler için gizemli kült anıtlarıyla donatmıştır... Eski Frigçe yazıtlar ve Frig sanat eserleri, Matar yani Ana olarak bilinen tanrıçanın, Frig halkının ana tanrıçası olduğunu ortaya koymaktadır. Yazıtlarda “ Matar Areyastin” veya “ Matar kubileya/kubeleya” olarak da geçen bu tanrıça, Frig sanatında ikonografik olarak betimlenen tek tanrıçadır Frigli’nin hayalinde.... Bu durum Ana’nın tartışmasız en büyük ilahe, tek tanrı olarak kutsandığını gösterir. O, insanoğlunun yaşam kaynağı, doğanın, doğurganlığın, bereketin kendisidir. Frig Vadileri’ndeki anıtsal ya da küçük ölçekli kült anıtları, doğayı tüm canlılığı ile simgeleyen Ana Tanrıça Matar Kubileya’ya duyulan derin saygı ve bağlılığın en güzel kanıtlarıdır. Otantik Frig dini tapınımlarının somut tanıklarını oluşturan bu anıtlar, ana kayaya oyulmuş fasadlar, altarlar ve nişlerden oluşur. Bu anıtlar, tanrıçanın karakteri gereği çoğunlukla yerleşmelerin dışında, ormanlık, ıssız ve gizemli doğanın ortasındaki kayalık alanlarda yer alır. Aslında, Matar Kubileya kültünde, gök kubbenin altındaki uçsuz bucaksız doğa, bütünüyle tanrıçanın tapınağıdır. Sonraları tanrıça, mimari bir yapıya dönüştürülen kayaların içinde yaşamaya devam etmiştir. Sembolik kapı, her an tanrıçanın varlığını hissettirir. Kapı bir gün açılacak ve tanrıça kayaların derinliklerinden görünecektir inananlara...

Frig Krallığı’nın politik gücünün nasıl ve ne zaman sona erdiği pek açık değildir. Arkeolojik buluntular, MÖ 7. yüzyılın sonlarında başkent Gordion’da istikrarın ve zenginliğin devam ettiği yönündedir. Öyleyse Herodotos’un bildirdiği gibi Frig Krallığı, Lidya kralı Alyattes’in (MÖ 610-560) MÖ 590 yılındaki Kızılırmak seferine değin hala bağımsızlığını koruyordu. Ancak ne doğu ne de batı kaynaklarında Midas’ın halefleri hakkında açık bir kayıt yoktur. MÖ 585 yılında Medler ile Lidyalılar arasında yapılan Kızılırmak barışından sonra Frig topraklarının Kızılırmak’ın doğusunda kalan toprakları Medler’in denetimi altına girmişti. Batıda kalan büyük kesim ise Lidya egemenliği altındaydı. MÖ 547/46 yılında Lidya Krallığı’nın yıkılmasıyla birlikte Frigya toprakları, iki yüz yılı aşkın bir süre Pers İmparatorluğu’nun bir parçası olmuş, Kappadokia, Paflagonia ve Hellespontos ile birlikte Büyük Frigya satraplığına bağlanmıştı. Askerî ve idarî planda kalan Pers egemenliği boyunca yerli halk, büyük ölçüde geleneksel yaşam biçimi ve kültürlerini sürdürmeye devam etmiş, eski Frig dili ve yazısı en azından MÖ 4. yüzyıla, hatta 3. yüzyıla kadar kullanılmıştı. Pers egemenliğini takip eden Hellenistik Çağ’da Anadolu’da Yunan kültürü, Yunan tarzı yaşam biçimi yayılmış, yerli diller, gelenekler yerini bu akıma bıraktı. Bununla birlikte köklü Frig kültürünün etkileri bölgede Roma döneminin sonlarına, hatta Hristiyanlığın ortaya çıkışına kadar devam etti. Bir zamanların ihtişamlı başkenti Gordion ise önemini yitirmiş, giderek sonun başlangıcındaki köy niteliğine bürünerek sessiz bir şekilde unutulmuştur.

Taciser Tüfekçi Sivas